Z historii poczt harcerskich

hm. Tadeusz Uliński

Poczty harcerskie istnieją prawie tak długo jak harcerstwo.

Pierwsza poczta harcerska powstała w Małopolsce wkrótce po wybuchu I wojny światowej w 1914 r. Odbywający się w tym czasie kurs instruktorski w Skolem opuściła część uczestników pochodzących z zaboru rosyjskiego, musieli bowiem wrócić na swoje tereny. Pozostali druhowie, m. in. T. Strumiłło, I. Kozielewski, S. Sedlczak, złożyli uroczystą przysięgę, przyrzekając gotowość poświęcenia się służbie dla Polski. Oni to w dniu 27 lipca 1914 r. zorganizowali tzw. Pocztę Narodową, której zadaniem było obsługiwanie ludności Polski. Wykonanie tego zadania powierzono harcerzom. Organizacja poczty miała również służyć Centralnemu Komitetowi Narodowemu, a więc była w pewnym sensie zakonspirowana. Poczta miała swój statut, a jej funkcjonariusze obowiązani byli składać przysięgę o zachowaniu tajemnicy służbowej.

Centrala poczty mieściła się we Lwowie, a w środowiskach, gdzie działały drużyny, powstawały ajencje pocztowe. Ajencją kierował harcerz-poczmistrz, który miał do dyspozycji kilku kurierów.

Wkrótce utworzono filię centrali w Krakowie. Ajencje działające w Tarnopolu, Samborze, Stanisławowie, Jarosławiu i Przemyślu podlegały centrali we Lwowie.

Między poszczególnymi okręgami kursowały stale 4-5-osobowe patrole, a trasę Lwów-Tarnopol obsługiwały patrole konne. Korespondencja była cenzurowana, a za przesyłki opłat nie pobierano. Bywało, że harcerze przerzucali listy przez San, tworzący w tym czasie linię frontu austriacko-rosyjskiego.

Z chwilą zajęcia Lwowa 3 września 1914 r. przez wojska rosyjskie Poczta Narodowa przestała działać.

Pieczęć listowa stosowana przez Pocztę skautową na terenie Łodzi, okręgu łódzkiego i zaboru austriackiego.

Również w 1914 r. powstała Tajna Poczta Skautowa w Łodzi współpracująca ściśle z Urzędem Poczty Państwowej w Piotrkowie Trybunalskim. Do tego urzędu harcerscy kurierzy dostarczali pocztę z Łodzi i okolicy, a stamtąd odbierali pocztę przeznaczoną dla mieszkańców Łodzi. Przewóz przesyłek odbywał się przy wydatnej pomocy kolejarzy. Głównym punktem przerzutowym był dworzec kolejowy w Piotrkowie, znajdujący się pod okupacją niemiecką, podczas gdy samo miasto Piotrków znajdowało się pod okupacją austriacką. Późniejsze przypadki dekonspiracji spowodowały, że przerzuty poczty odbywały się niemal wyłącznie przez kurierów pieszych.

Listy poczty skautowej nie były frankowane. Zbierano je w punktach rozdziału poczty, odciskano na listach stemple poczty skautowej i przekazywano harcerzom do doręczania adresatom. Po zajęciu w 1915 r. Warszawy przez Niemców harcerze zgłosili się do służby łącznościowej Straży Obywatelskiej. Zadaniem ich było rozwożenie listów po mieście. Z centrali pocztowej przy ul. Niecałej harcerze pobierali listy, by następnie pieszo lub rowerami dostarczać je adresatom.

Harcerze nie zawiedli również podczas II wojny światowej. W 1943 r. Szare Szeregi zorganizowały Harcerską Pocztę Leśną w Białej Podlaskiej. Harcerki i harcerze przenosili listy od partyzantów do ich rodzin, mieszkających w mieście, i z powrotem. Przenosili również prasę konspiracyjną i meldunki. Ponieważ Harcerska Poczta Leśna działa w ścisłej konspiracji, nie stosowano żadnych znaków.

Jak wykazują relacje partyzantów z różnych części kraju, harcerze, nawet nie tworząc specjalnych poczt, w bardzo wielu wypadkach dostarczali meldunki, listy i informacje na trasie grupy partyzanckie - rodziny.

Pieczęć Harcerskiej Poczty Polowej Warszawa Śródm. Płd. używana w dniach 10.08 - 20.08.1944 r. wykonana z kauczuku.

Z chwilą wybuchu Powstania Warszawskiego została zerwana wszelka łączność między rodzinami i rodzice nie wiedzieli, gdzie przebywają ich dzieci i nie mieli możliwości przekazania najbliższym wiadomości o swoich losach. W tej sytuacji harcerze z Szarych Szeregów już od 2 sierpnia 1944 r. zorganizowali Pocztę Polową, która początkowo działała w części Śródmieścia. W czwartym dniu powstania hm. P. Górecki wraz z patrolem Zawiszaków przedostał się przez linie ognia do Pasieki i zameldował o zorganizowaniu poczty. Został mianowany szefem Harcerskiej Poczty Powstańczej na teren całej Warszawy i otrzymał polecenie rozszerzenia działalności na całe miasto.

Instytucją nadrzędną dla oddziałów pocztowych była Główna Poczta Harcerska. W różnych punktach miasta działało osiem harcerskich oddziałów pocztowych, na czele których stali komendanci. Każdy oddział miał swój rejon, na terenie którego były zawieszone w różnych punktach skrzynki pocztowe. W walczącej Warszawie znajdowało się 40 skrzynek, a obsługiwało je 300 harcerzy. Harcerska Poczta Powstańcza została uznana i zalegalizowana przez władze wojskowe i cywilne. Spełniała ona wszelkie wymogi poczt polowych, obsługując ponadto ludność cywilną walczącej Warszawy.

Harcerska Poczta Powstańcza używała stempli, druków i znaczków pocztowych. Harcerze posługiwali się 10 stemplami pocztowymi ze znakami harcerskimi. W obiegu znajdowały się przedwojenne kartki pocztowe i okupacyjne z przedrukiem oraz znaczki pocztowe przedstawiające walczących powstańców na tle ruin Warszawy. W czasie 63 dni Powstania Warszawskiego harcerze z Szarych Szeregów dostarczyli około 200 000 przesyłek. Wielu harcerskich pocztowców zginęło lub zostało rannych w czasie pełnienia swej odpowiedzialnej i niebezpiecznej służby.

Wyzwolenie obozów przez aliantów na terytorium Niemiec spowodowało tworzenie licznych skupisk polskich. Powstało tam wśród wielu organizacji i harcerstwo, które podjęło się utworzenia Polskiej Poczty Międzyobozowej. Siedzibą głównego urzędu tej poczty była Lubeka, obsługiwana całkowicie przez harcerzy. Do czasu wydania znaczków pocztowych uiszczenie opłat uwidoczniano stempelkiem o symbolice harcerskiej. Harcerze działali na terenie Niemiec do czasu przejęcia działalności przez pocztę polową Pierwszej Dywizji Pancernej gen. Maczka.

W tych trudnych latach istniała współpraca harcerzy z pocztą; harcerscy listonosze roznosili listy, meldunki, grypsy, prasę podziemną czy wiadomości, będące jedyną wieścią o bliskich.

Historia poczt harcerskich potwierdziła - w różnych warunkach i nieprzewidzianych okolicznościach - skuteczność metod wychowawczych stosowanych w organizacji; młodzież harcerska dała świadectwo patriotyzmu, poświęcenia i ofiarności dla Ojczyzny. O sile zaangażowania świadczy fakt, że Powstańcza Poczta Harcerska zdobyła sobie uznanie i została zalegalizowana przez władze wojskowe i cywilne walczącej Warszawy w dniu 6 sierpnia 1994 r.

Musimy pamiętać, że jesteśmy spadkobiercami jednej z ważniejszych służb harcerskich w warunkach frontowych PPH, która była jedyną tego rodzaju instytucją znaną na świecie.

hm. Tadeusz Uliński "Poradnik Poczt Harcerskich", HBW Horyzonty 1994.

Reprodukcje stempli: R. Jakubowski, W. Rusiniak "Stemple pocztowe o tematyce harcerskiej 1914-1980", MAW 1983.

Harcerska Poczta Polowa

Wkrótce po rozpoczęciu powstania harcerze z Szarych Szeregów uruchomili w mieście Pocztę Polową obsługiwaną przez najmłodszych druhów. Jej siedziba znajdowała się w gmachu Poczty Głównej przy placu Napoleona. Pomysł zorganizowania poczty doskonale odpowiadał sytuacji, która panowała w walczącej Warszawie. Dla wielu osób list był wówczas jedynym sposobem kontaktu z bliskimi znajdującymi się w odciętych dzielnicach. Harcerze z pełną odpowiedzialnością traktowali wzięte na siebie zadanie. Listy nadawane w Śródmieściu docierały do adresatów z tej dzielnicy w ciągu jednego dnia. Nieco dłużej, bo 2-3 dni, trwało dostarczenie przesyłek na Starówkę, Czerniaków, Mokotów czy Żoliborz. Ponieważ przenoszenie listów odbywało się w warunkach wojennych, ich treść podlegała cenzurze wojskowej. Nie mogły liczyć więcej niż 25 słów. Wysiłek młodych listonoszy najlepiej wyrażają cyfry: tylko w sierpniu przenieśli oni ponad 116 000 listów.

Harcerska Poczta Polowa działała do końca powstania. We wrześniu obejmowała swym zasięgiem już tylko Śródmieście utrzymywane jeszcze przez powstańców. Wówczas druhowie coraz częściej oprócz prywatnej korespondencji dostarczali także meldunki wojskowe.

	Regularnie dwa razy dziennie harcerze wybierali korespondencję ze skrzynek. Niekiedy w ciągu jednego dnia nadawano 10 000 listów, które trzeba było jak najszybciej dostarczyć do adresatów.
	Listonosze z harcerskiej Poczty Polowej, podobnie jak łącznicy i gońcy z Szarych Szeregów, nie zawsze chodzili w mundurach. Rozpoznać ich można było po noszonych na rękawie opaskach powstańczych z harcerską lilijką. Mimo młodego wieku ci chłopcy i te dziewczęta w pełni zasłużyli na miano żołnierzy. Swą z pozoru niepozorną służbę wielu z nich przypłaciło życiem.
	Po pięciu latach okupacji pojawienie się w Warszawie skrzynek z białymi orłami miało dla jej mieszkańców ogromne znaczenie. Stanowiło dowód odradzania się polskich instytucji i urzędów oraz symbolizowało odzyskanie wolności.
	Przejęcie przez powstańców ruchu pocztowego zaowocowało pojawieniem się już 2 sierpnia pierwszych znaczków Poczty Polowej. Drukowano je w drukarni przy ul. Szpitalnej, nakład osiągnął 13 000 egzemplarzy. Serię siedmiu różnokolorowych znaczków zaprojektowali Stanisław Tomaszewski ps. "Miedza" i Marian Sigmunt.

Rafał Korbal "Powstanie Warszawskie", seria "Tego nie ma w podręczniku", Wyd. Dolnośląskie, Wrocław 2000.

(C) 1997-2004 Poczta Harcerska Szczecin II. Wszelkie prawa zastrzeżone. Wykorzystanie rysunków i fragmentów naszych wydawnictw zabronione. Strona przygotowana dla IE4 1024x768. Administrator serwisu: hm. Adrian Łaskarzewski. Ostatnia aktualizacja tej strony: 09.03.2002.